„Historia oka” według Strzemińskiego, Agnieszka Rejniak-Majewska

1.12., 8.12, 14.12.2010, g.18.30
W ramach cyklu "Na oko – Strzemiński. Wykłady i seminaria".
Najbliższe seminarium: 14.12.2010, g.18.30, „Widzenie impresjonistów”
wstęp wolny

W swoim ostatnim cyklu obrazów, w Powidokach, Strzemiński odwrócił zwykły porządek widzenia i – jak to poetycko ujął Przyboś – w malarskich eksplozjach światła, barw i kształtów „dał kolor wnętrza oka, które spojrzało w słońce”. Można powiedzieć, że dokończył tym samym dzieła impresjonistów i Cézanne’a, docierając do ostatecznej – fizjologicznej – „prawdy widzenia”. Interpretację taką potwierdza powstała w tych samych latach Teoria widzenia, książka, w której cała historia sztuki ujęta została jako historia następujących po sobie, rozwijających się form widzenia.

W czasie, kiedy słowo „realizm” nabrać miało jednoznacznej, z góry wiadomej treści, Strzemiński przekonywał, że różne systemy artystyczne posiadają swoją wewnętrzną logikę i historyczną konieczność – zaś wszystkie razem składają się na proces zmysłowego i intelektualnego podboju rzeczywistości, określonego przezeń jako „rozwój świadomości wzrokowej”. Ostatni etap tego procesu, „realizm fizjologiczny” impresjonistów – oznaczał według niego wyzwolenie oka od perspektywicznej konwencji, uwolnienie go od nieporuszonej, „feudalnej” jedności modela. Przywracając w zamian bezpośrednie odczucie barwy, „realizm” ten potwierdzał fakt naszej cielesnej przynależności do świata – uzmysławiał zatem to, co miało stanowić podstawową zasadę materialistycznego światopoglądu. Argumentacja Strzemińskiego była w tym punkcie ostatnią, z góry straconą, próbą politycznej obrony czystej sztuki. Jednocześnie jednak, będąc kulminacją wzrokocentrycznych zainteresowań Strzemińskiego, ujawniała kluczowe dla jego twórczości napięcie między cielesnym okiem i kontrolującym „okiem rozumu”, między prawdą fizjologii a wiedzą o jej funkcjonowaniu, opartą na naukowej teorii.
Wykład umieści Strzemińskiego w kontekście innych/podobnych teorii widzenia i obrazu: XIX-XX wiecznych odkryć dotyczących fizjologii widzenia, a także ówczesnych interpretacji historii sztuki jako historii form oglądowych (Riegl, Wölfflin). Ponadto przybliży filozoficzne podstawy Teorii widzenia, przypomni jej główne tezy, oraz spróbuje powiązać twórczość malarską Strzemińskiego z interesującą go problematyką „fizjologii widzenia”. Zgodnie z sugestią zawartą w tytule – w tle, choć raczej na zasadzie kontrastu, pojawi się też myśl Georgesa Bataille’a, jako inicjatora równie przesyconej biologizmem, ale wyraźnie sprzecznej z założeniami Strzemińskiego, surrealistycznej koncepcji obrazu.

Agnieszka Rejniak-Majewska - historyk sztuki i estetyk, adiunkt w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Łódzkiego. Zajmuje się sztuką współczesną, historią krytyki artystycznej i metodologią historii sztuki; interesują ją obszary pograniczne na styku teorii sztuki i filozofii obrazu. Autorka przekładów prac Martina Jay’a i Rosalind Krauss.

8.12.2010, g.18.30 Seminarium „B=2”– prowadzi Agnieszka Rejniak-Majewska
Interpretacja tekstu Władysława Strzemińskiego B=2 (1924) – jako przykładu awangardowego manifestu. Analiza programu Strzemińskiego w kontekście rosyjskiego konstruktywizmu i suprematyzmu: wskazanie podobieństwa postaw, ale przede wszystkim punktów spornych, w których Strzemiński programowo odcina się od dokonań swoich poprzedników.

14.12.2010, g.18.30 Seminarium „Widzenie impresjonistów” - prowadzi Agnieszka Rejniak-Majewska
Dyskusja wokół tekstów Strzemińskiego Widzenie impresjonistów oraz Wyjaśniam impresjonizm (1947) – rozwinięcie szczegółowych wątków z wykładu, związanych z wyjaśnieniem, czym jest „realizm fizjologiczny”, pytanie: na ile podobne myślenie wydaje się nośne we współczesnej sztuce; czy w formach artystycznych, które Strzemiński określa jako „realizm fizjologiczny” dostrzegamy dziś „prawdę widzenia”, czy historyczną konwencję? Czy może nieaktualne okazuje się tu samo rozróżnienie „realizmu” i „konwencji”?

Uwaga: ilość miejsc na seminariach ograniczona. Zapisy przyjmuje kurator cyklu Łukasz Biskupski (l.biskupski@msl.org.pl)