Wystawa Katarzyna Kobro/Lygia Clark

Wystawa Katarzyna Kobro/Lygia Clark to projekt konfrontujący ze sobą twórczość dwóch wielkich postaci dwudziestowiecznej kultury – artystek, których dokonania na trwałe weszły do kanonu światowej sztuki. Katarzyna Kobro (1898-1951), rzeźbiarka, malarka i teoretyk sztuki uchodzi za jedną z najwybitniejszych przedstawicielek polskiej i światowej awangardy konstruktywistycznej. Lygia Clark (1920-1988), natomiast, to bodaj najbardziej znana na świecie południowoamerykańska artystka związana z międzynarodowym ruchem neoawangardy. Wystawa w Muzeum Sztuki inicjuje swego rodzaju dialog dwóch silnych i niezależnych osobowości artystycznych, wirtualną rozmowę toczoną przez dzieła mimo tysięcy kilometrów i dziesięcioleci dzielących ich autorki.
Działania artystyczne Kobro i Clark spotykają się na kilku płaszczyznach. Najbardziej oczywistą jest konstruktywizm, który Kobro współtworzyła, a który dla Clark był zasadniczym punktem wyjścia. Tym, co łączy obie artystki, jest jednak również fakt, że ich twórczość wykraczała poza limity wyznaczane przez racjonalizm i mechanicyzm konstruktywistycznej myśli. Ich uwagę skupiała relacja między ciałem a przestrzenią, sposób, w jaki wzajemnie się określają. Polską artystkę zainteresowania te doprowadziły do Kompozycji przestrzennych tworzonych w relacji do ruchu ciała w przestrzeni. Z kolei artystkę z Brazylii przywiodły do działań włączających ciało widza w proces powstawania dzieła, a w dalszym etapie do terapeutycznych praktyk, których wyłącznym adresatem staje się cielesność, a ściślej psychosomatyczna całość, jaką stanowi człowiek.
Konfrontacja prac artystek stawia pytanie o ukryty potencjał, który tkwi w konstruktywizmie. Dlatego też w ramach wystawy zostały zestawione z jednej strony Kompozycje i Rzeźby przestrzenne oraz Rzeźby abstrakcyjne – stanowiące trzon twórczości Kobro, z drugiej prace reprezentujące niemalże całą twórczość Clark od 1954 r. z włączeniem akcji publicznych i seansów terapeutycznych.
Punktem wyjścia dla tej konfrontacji jest intrygująca interakcja zachodząca między kreowanymi przez artystki wizjami świata i relacji, w jakich pozostaje do niego człowiek. Dialog na gruncie teoretycznym dopełniają paralele na poziomie wizualnego języka konstruktywizmu. Im dedykowana jest pierwsza część wystawy. Kolejna, poświęcona w całości dokonaniom Lygii Clark, kieruje uwagę na możliwości rozwinięcia konstruktywizmu mniej oczywiste, niż te, z którymi na ogół kojarzy się postkonstruktywizm lat 60. i 70. Prezentowane w drugiej części wystawy fotografie i zapisy filmowe ukazują przeniesienie akcentów w sztuce Clark z tworzenia obiektów na działanie. Interaktywne repliki prac (np. z cyklu Bichos) pozwalają natomiast przekonać się, jaką rolę brazylijska artystka przypisywała obiektom w kształtowaniu szczególnego sensualnego, cielesnego doświadczenia.
Wystawa w ms² to pierwsza w Polsce prezentacja dorobku Lygii Clark. Zarazem –próba reinterpretacji zależności zachodzących między myśleniem awangardowym i neoawangardowym. I wreszcie – pretekst do pytania o kierunek, w jakim mogłaby się rozwinąć twórczość Katarzyny Kobro, gdyby nie została przerwana zbyt wcześnie.

Kurator: Jarosław Suchan
Współpraca kuratorska: Alessandra Clark
Konsultacja naukowa: Paolo Herkenhof

Katarzyna Kobro (Moskwa, 1898 – Łódź, 1951). Wykształcenie artystyczne odebrała w Moskwie. Na jej życiu i częściowo drodze twórczej zaważył związek z Władysławem Strzemińskim. Ich wspólną pracownię w Smoleńsku określano mianem „palety konstruktywizmu” – to tam spotykała się czołówka rosyjskiej awangardy, z Kazimierzem Malewiczem i El Lissitzkym na czele. W Polsce, gdzie spędziła dorosłe życie, aktywnie uczestniczyła w życiu awangardy konstruktywistycznej. Dołączyła do grupy BLOK, niezależnie od Strzemińskiego zaangażowała się w działalność Praesensu. Od 1929 r. z Janem Brzękowskim, Julianem Przybosiem, Henrykiem Stażewskim i Władysławem Strzemińskim współtworzyła grupę „a.r.”. W jej ramach wspierała m. in. utworzenie Międzynarodowej Kolekcji Sztuki Nowoczesnej, która legła u podstaw zbiorów Muzeum Sztuki. Z Łodzią związała się w 1931 r. Jako jedyna polska artystka zaangażowana silnie w działalność międzynarodową podpisała Dimensionist Manifest wydany m. in. przez László Moholy-Nagy’a i Hansa Arpa. W tym czasie na jej dorobek składały się już nowatorskie Kompozycje i Rzeźby przestrzenne oraz Rzeźby abstrakcyjne, które zakwestionowały tradycyjne myślenie o rzeźbie jako zwartej bryle. Swoje teorie publikowała w artykułach i wydawnictwach w ramach Biblioteki „a.r.”. Doceniona na świecie, w kraju spotkała się z niezrozumieniem i krytyką. Jej ożywiona kariera artystyczna została drastycznie ograniczona w połowie lat 30. Życie artystki wypełniały od tej pory dotkliwa bieda, tułaczka wywołana wybuchem wojny, opieka nad dzieckiem i narastający konflikt z mężem, który po wojnie systematycznie odsuwał Kobro od środowiska artystycznego. Chorą na raka artystką opiekowała się aż do śmierci w 1951 r. jedynie córka.

Lygia Clark (Belo Horizonte, 1920 – Rio de Janeiro, 1988). Artystka związała swoją blisko 50-letnią działalność twórczą głównie z Rio de Janeiro i Paryżem. Współtworzyła kilka grup artystycznych idących pod prąd panującej w Brazylii estetyce i wyobrażeniom na temat sztuki. W 1959 r. wraz z innymi przedstawicielami brazylijskiej neoawangardy (m.in. Helio Oticica, Lygia Pape) zapoczątkowała ruch neo-konkretystów. Tworzyła w tym czasie głównie obrazy i obiekty, które zmierzały do zniesienia sztucznie wyznaczonych granic między obrazem a przestrzenią, w której się on znajduje. Z czasem w jej sztuce coraz większą rolę zaczęło odgrywać działanie. Clark dążyła do tego, aby włączyć odbiorcę w proces powstawania dzieła, dlatego też zamiast określenia „widz” preferowała miano „uczestnik”. Pod koniec lat 60. w związku z niesprzyjającym klimatem politycznym spowodowanym rządami dyktatury wojskowej, artystka opuściła Brazylię i wyjechała do Francji. W Paryżu wykładała na Sorbonie, a jej zajęcia ze studentami stały się swoistym laboratorium, w którym poprzez akcje eksperymentowano z doświadczeniem zmysłowym i psychicznym. W latach 70. niemalże całkowicie wycofała się z życia galeryjnego. Kiedy w 1976 r. powróciła do Rio de Janeiro poświęciła się już wyłącznie praktykom terapeutycznym, które stanowiły naturalne rozwinięcie jej drogi twórczej, ale które zdawały się mieć coraz mniej wspólnego nawet z szeroko pojmowaną sztuką.